Orta Avrupa’da güneş enerjisinde büyük atılım

Mehmet Ekici – İstanbul

Bir zamanlar kömürle anılan Orta Avrupa, bugün Avrupa’nın güneş enerjisi liderlerinden biri konumuna yükseldi. Ember tarafından 10 Eylül 2025’te yayımlanan rapor, Çekya, Macaristan, Polonya ve Slovakya’nın son beş yılda kaydettiği olağanüstü dönüşümü ortaya koyuyor. 2019–2024 arasında bölgedeki güneşten elektrik üretimi altı kat artarak 5 teravatsaatten 29 teravatsaate çıktı. Bu oran, aynı dönemde AB genelinde yaşanan 2,5 katlık artışın çok üzerinde gerçekleşti.

Raporun başyazarı Tatiana Mindekova, “Orta Avrupa, elverişsiz politika ortamına rağmen Avrupa’nın güneş enerjisi alanında başarı hikayelerinden biri oldu” diyerek bölgenin beklenmedik yükselişine dikkat çekti.

Çekya’da kömürün elektrik üretimindeki payı beş yıl içinde 7 puan düştü ve hükümet kömürden çıkış tarihini 2038’den 2033’e çekti. Macaristan’da kömür payı yarı yarıya azaldı, gazın payı da düşüş gösterdi. Polonya ise 2025 yazında tarihinde ilk kez kömürden fazla elektrik üretimini yenilenebilir kaynaklardan sağladı. Slovakya, 2024’te son kömür santralini kapatarak bu dönüşüme katıldı.

ESNEK ŞEBEKELER VE TALEP TARAFI YÖNETİMİ

Güneş enerjisinin sürdürülebilir büyümesi için şebeke esnekliği büyük önem taşıyor. Ancak rapora göre Orta Avrupa ülkeleri bu alanda henüz yolun başında. Bölgede sadece yüzde 3 ila yüzde 36 arasında değişen oranlarda hanelerde akıllı sayaç bulunuyor. Oysa AB’nin gelişmiş ülkelerinde bu oran yüzde 90’ları aşmış durumda.

Polonya, 2017’den bu yana büyük tüketicilerden talep esnekliği hizmeti alıyor. Çekya’da ise 2025 itibarıyla yeni kurulan ev tipi güneş sistemlerinin yüzde 90’ı batarya ile birlikte geliyor. Bu sayede, Temmuz 2025’te yaşanan bir yerel kesinti sırasında yüzlerce hane, kendi bataryalarıyla şebekenin dengelenmesine katkıda bulundu.

ÜLKELER ARASINDAKİ FARKLI YOLLAR

Her ne kadar bölge genelinde büyüme olağanüstü olsa da, ülkeler arasında belirgin farklar bulunuyor. Macaristan, Polonya ve Çekya hızla öne çıkarken, Slovakya’nın geride kaldığı görülüyor.

Rapora göre, Polonya’da güneş enerjisi adeta patlama yaşadı. 2019’da 0,7 TWh olan üretim, 2024’te 15 TWh’ye yükseldi. Haziran 2025 itibarıyla ülkedeki güneş üretici sayısı 1,5 milyonu aştı. Çekya ise uzun bir duraklamanın ardından yeniden sahneye döndü; 2024’te şebekeye bağlanan 45 bin yeni yenilenebilir sistem, neredeyse bir nükleer reaktör kapasitesine denk geldi.

Macaristan, dünya çapında öne çıkan bir başarı örneği oldu. 2019’da elektrik üretiminde yüzde 4 olan güneşin payı, 2024’te yüzde 25’e ulaştı. Haziran 2025’te ise ülke elektrik ihtiyacının yüzde 42’sini sadece güneşten karşılayarak rekor kırdı. Ancak 2023’te net metering sisteminden net faturalamaya geçilmesi, özellikle konut tipi güneş yatırımlarını yavaşlattı.

Slovakya’da ise 2013–2021 arasında uygulanan bağlantı moratoryumu sektörü sekteye uğrattı. Yine de 2023 ve 2024’te hızlanan kurulumlarla ülke güneş enerjisinde yeniden ivme kazanmaya başladı.

DÜŞÜK HEDEFLER, YÜKSEK RİSKLER

Orta Avrupa ülkeleri, güneşteki hızlı yükselişlerine rağmen 2030 hedeflerinde hala düşük bir seviyede kalıyor. Çekya yüzde 31, Macaristan yüzde 42, Polonya yüzde 51 ve Slovakya yüzde 26 oranında yenilenebilir payı öngörüyor. Bu oran, AB ortalaması olan yüzde 66’nın oldukça gerisinde.

Mindekova’ya göre, bu tablo siyasi kadroların eksikliğini gösteriyor: “Güneşin maliyetleri düşerken ve enerji fiyatları yüksek seyrederken, daha iddialı hedefler koymamak ileride ivme kaybına yol açabilir.”

Çekya, bu alanda önemli bir adım atarak 2024’te tarım arazilerinde güneş kurulumu (agri-PV) yasağını kaldırdı. Böylece hem tarım hem enerji üretiminin aynı anda yapılmasının önü açıldı. Bu tür politikalar, diğer ülkelere de örnek olabilecek yenilikler arasında gösteriliyor.

BATARYA ÜRETİMİNDE KÜRESEL MERKEZ

Rapora göre, Orta Avrupa sadece güneşte değil, batarya üretiminde de Avrupa’nın öncü bölgelerinden biri. Macaristan ve Polonya, dünya çapında batarya ihracatında ilk sıralarda yer alıyor. Polonya, 7,3 GW’lık devasa batarya proje hattı ile Avrupa’nın en büyük pazarlarından birine dönüşme yolunda.

Buna karşın, Macaristan’da batarya kurulumları beklentilerin gerisinde. Ülkede enerji depolama kapasitesi düşük seviyede kalırken, mevzuat engelleri de uzun süre yatırımların önünü tıkadı.

Haziran 2025’te Polonya’da büyük ölçekli güneş santrallerinde üretilen elektriğin yüzde 12’si depolama altyapısı yetersizliği nedeniyle şebekeye verilemedi. Bu durum, batarya yatırımlarının güneşle paralel ilerlemesi gerektiğini net biçimde ortaya koyuyor.

AVRUPA İÇİN BİR YOL HARİTASI

Ember’in raporu, Orta Avrupa’nın sadece kendi enerji dönüşümünde değil, aynı zamanda gelişmekte olan ülkeler için de model olabileceğini vurguluyor. Kömüre bağımlı ekonomiler için bu ülkelerin deneyimi, temiz enerjiye geçişin hızlandırılabileceğini gösteriyor.

Mindekova’ya göre, bölge doğru politikalarla hem güneşte hem bataryada Avrupa liderliğini uzun vadede elinde tutabilir: “Orta Avrupa, temiz enerji dönüşümünün bir sonraki aşamasına öncülük edecek potansiyele sahip.”