Küresel enerji savaşlarında yeni perde

Mehmet Ekici – İstanbul

Dünya enerji sistemi, jeopolitik ve ekonomik gerilimlerin, hızlı teknolojik ilerlemelerin ve iklim hedeflerinin kesişme noktasında kritik bir dönemden geçiyor. Uluslararası Enerji Ajansı’nın (IEA) önemli raporlarından biri olan “Energy Technology Perspectives 2026”, temiz enerji teknolojilerinin sadece çevresel bir tercih olmaktan çıktığını, küresel ekonominin ve jeopolitik kırılmaların en önemli noktası haline geldiğini gösteriyor. Raporda; güneş panelleri, rüzgar türbinleri, bataryalar ve elektrikli araçlar gibi temel teknolojilerin halihazırda 1,2 trilyon dolarlık bir piyasa değerine ulaştığı bilgisi veriliyor. Bu rakamın önümüzdeki on yıl içinde, izlenen politikalara bağlı olarak 2 ila 3 trilyon dolara, hatta Net Sıfır Senaryosu’na (NZE) uygun bir şekilde ilerlenilirse 5 trilyon doların üzerine çıkması bekleniyor. Ancak bu büyüme potansiyeli, ticaret politikalarındaki savunmacı tutum ve kritik mineral arzındaki tekelleşmeye bağlı kırılganlıklar gibi ciddi riskleri de beraberinde getiriyor.

TEMİZ ENERJİ PİYASALARINDA 1 TRİLYON DOLARLIK EŞİK AŞILDI

Temiz enerji teknolojileri ve yakıtları için pazar görünümü, rüzgar ve güneş gibi olgunlaşmış teknolojilerin maliyet rekabetçiliği sayesinde son derece olumlu bir seyir izliyor gibi gözüküyor. Geçtiğimiz on yılda temiz enerji teknolojileri pazarı yıllık ortalama yüzde 20 oranında büyüdü. 2025 yılı itibarıyla ulaşılan 1,2 trilyon dolarlık değer, küresel kömür pazarının büyüklüğünü geride bırakırken, doğal gaz pazarının ölçeğine de yaklaşmış durumda. Bu büyümenin en büyük lokomotifi ise elektrikli araçlar; 2035 yılına gelindiğinde elektrikli araçların, temiz enerji teknolojileri pazar değerinin yaklaşık dörtte üçünü oluşturacağı öngörülüyor.

Piyasadaki bu genişleme, beraberinde büyük maliyet düşüşleriyle destekleniyor. Son on yılda güneş fotovoltaik (PV) modüllerinin fiyatları yüzde 85 oranında azalırken, batarya fiyatları yüzde 75’ten fazla düştü. Günümüzde küresel güneş ve rüzgar enerjisi üretiminin yaklaşık yüzde 80’i, kömür veya gaz santrallerinden daha düşük bir “maliyetlendirilmiş enerji maliyeti” (LCOE) ile gerçekleşiyor. Bununla birlikte, sürdürülebilir havacılık yakıtları (SAF) ve hidrojen bazlı yakıtlar gibi henüz tam olarak olgunlaşmamış teknolojiler, fosil yakıtlarla rekabet edebilmek için hala güçlü politika desteğine ihtiyaç duyuyor. Özellikle çelik ve çimento gibi “sıfıra yakın emisyonlu” malzemelerin pazar görünümü, yüksek üretim maliyeti primleri nedeniyle belirsizliğini koruyor; bu alandaki pazar değerinin 2035 yılında Mevcut Politikalar Senaryosu’nda (CPS) 5 milyar dolar gibi mütevazı bir seviyede kalması bekleniyor.

ÇİN’İN ÜRETİM HEGEMONYASI

Çin, temiz enerji teknolojileri üretiminde dünyanın tartışmasız devi olmaya devam ediyor. Küresel güneş PV modülleri ve bataryalarının yaklaşık yüzde 80’ini, rüzgar türbini kulelerinin ise yüzde 70’inden fazlasını tek başına üreten Çin, diğer bölgelerin rekabet etmekte zorlandığı fiyat avantajlarına sahip. Ancak hem rapor hem de uzmanlar, Çin’in bu avantajının sadece ucuz işçilik ile açıklanamayacağını vurguluyor. Çin’in rekabet gücü, onlarca yıla yayılan inovasyon, devasa üretim ölçeği, yüksek imalat verimliliği, entegre arz zincirleri ve ucuz enerji kaynaklarına erişim gibi faktörlerin birleşimiyle oluşmuş durumda.

Avrupa ve Kuzey Amerika ile Çin arasındaki üretim maliyeti farkı teknolojilere göre değişkenlik gösteriyor. Örneğin batarya üretiminde, Çin ve Avrupa arasındaki maliyet farkının yüzde 40’ından fazlası üretim verimliliğinden kaynaklanıyor. Güneş PV üretiminde ise enerji maliyetleri en kritik faktör. Avrupalı firmalar Çinli rakiplerine göre elektrik için ortalama iki ila üç kat daha fazla ödeme yapıyor. Ancak raporda, bu aralığın kapatılabileceğine dair analizler sunuluyor. Avrupa Birliği’nde batarya üretim maliyetleri, imalat verimliliğinin artırılması ve daha ucuz bileşenlere erişim sağlanmasıyla üçte bir oranında azaltılabilir. Bu da Çin ile olan maliyet farkının yüzde 80’ini kapatabilir. Benzer şekilde, rüzgar türbinlerinde Hindistan’dan ithal edilen bileşenlerin kullanımıyla Avrupa’daki üretim maliyeti farkı yüzde 75 oranında düşürülebilir.

ARZ ZİNCİRLERİNDE YENİ BİR MİMARİ Mİ?

Küresel ticaret ortamı giderek daha savunmacı ve yıpratıcı bir hal alıyor. 2015 yılında dünya genelinde uygulanan kısıtlayıcı ticaret önlemi sayısı 600 civarındayken, 2024 yılında bu rakam 3.300’e yaklaşarak altı kat artış gösterdi. Özellikle Amerika Birleşik Devletleri, Avrupa Birliği ve Kanada’nın Çin menşeli güneş panelleri, rüzgar türbinleri ve elektrikli araçlara yönelik ek vergiler getirmesi, sektördeki kartların yeniden karılmasına neden oluyor. Avrupa ve ABD’nin; Çin’in verimliliği ve piyasa dominasyonuna karşın kalan tek seçeneğinin bu olduğu düşünülüyor. Ancak gümrük vergilerindeki bu artışların nihai tüketici maliyetleri üzerindeki etkisinin teknolojiye göre değiştiğini belirtiliyor.

Örneğin, elektrikli araç gibi nihai bir ürüne uygulanan vergi tüketiciyi doğrudan etkilerken, güneş PV modülleri gibi sistem bileşenlerine uygulanan vergilerin etkisi daha sınırlı kalabiliyor; çünkü modüller, konut tipi bir çatı tipi güneş kurulumunun toplam maliyetinin sadece yüzde 10-15’ini oluşturuyor. 2025 yılındaki tarife artışları, ABD’de güneş modülü maliyetlerini yaklaşık yüzde 100, batarya hücresi maliyetlerini ise yüzde 8 oranında artırdı. Buna rağmen temiz enerji teknolojileri küresel ticaretin önemli bir özelliği olmaya devam edecek. Mevcut Politikalara Dayalı Senaryo’da (STEPS), bu teknolojilerdeki net ticaret değerinin 2035 yılına kadar iki katından fazla artarak 620 milyar dolara ulaşması bekleniyor. Çin’in elektrikli araç ihracatı, yeni pazarlara yönelerek direnç gösteriyor; 2020’de Çin’in elektrikli araç ihracatının yüzde 5’inden azını alan gelişmekte olan ekonomiler, bugün bu ihracatın yüzde 40’ını oluşturuyor.

BATARYA VE KRİTİK MİNERALLERDE STRATEJİK ÖZERKLİK ARAYIŞI

Bataryalar artık sadece bir bileşen endüstrisi değil, 21. yüzyılın en stratejik teknolojilerinden biri olarak kabul ediliyor. Elektrikli araçlardan enerji şebekelerine, veri merkezlerinden savunma sanayiine (İHA’lar gibi) kadar geniş bir alanda bataryalar kritik rol oynuyor. Ancak bu stratejik önem, büyük bir arz riskini de beraberinde getiriyor. Bugün batarya üretim arz zincirinin her bir halkasının yüzde 60 ila yüzde 100’ü tek bir ülkede, Çin’de yoğunlaşmış durumda. Özellikle aktif malzemeler ve bunların öncülleri gibi orta segment üretim aşamalarındaki bu yoğunlaşma, küresel arz güvenliği için ciddi bir kırılganlık oluşturuyor.

Rapor, Çin’in kritik mineraller ve batarya bileşenleri üzerindeki ihracat kontrollerinin etkisine dikkat çekiyor. Eğer 2030 yılında bu kontroller tam olarak uygulanırsa, Çin dışındaki batarya hücresi üretiminin üçte ikisi durma noktasına gelebilir. Bu durum, politika yapıcıları zor bir ikilemle karşı karşıya bırakıyor: Yerel üretim kapasitesini agresif teşviklerle mi desteklemeli, yoksa sodyum-iyon veya katı hal bataryaları gibi yeni nesil teknolojilere yatırım yaparak bir sonraki aşamaya mı atlamalı? Sodyum-iyon bataryalar Çin’de ticari hale gelmiş olsa da duyurulan kapasitenin yüzde 95’i yine Çin’de bulunuyor. Katı hal bataryaların ise 2027-2030 yılları arasında piyasaya girmesi bekleniyor ancak başlangıçta yüksek maliyetleri nedeniyle niş uygulamalarla sınırlı kalacağı öngörülüyor.

YARININ TEKNOLOJİLERİ: HİDROJEN, CCUS VE NÜKLEER RÖNESANS

“Hidrojen balonu söndü mü?” sorusu çokça dillendiriliyor ve soruluyor. Rapor direkt olarak soruya şu cevabı veriyor: “Hayır, ancak sektör daha disiplinli ve gerçekçi bir aşamaya geçiyor”. 2025 yılında düşük emisyonlu hidrojen üretimine yönelik küresel yatırımlar yüzde 80 artarak 8 milyar dolara yaklaştı. Elektrolizör kurulumlarındaki büyüme hızı, güneş enerjisinin ilk dönemlerindeki ivmeye benzer bir seyir izliyor. Çin, 2020’de sadece birkaç megavat olan kapasitesini 2025’te 2 GW’a çıkararak bu alanda da liderliği ele almış durumda. Ancak düşük emisyonlu hidrojenin fosil yakıtlarla rekabet edebilmesi için hala 1 ton CO başına 30 ila 100 dolar arasında değişen bir karbon fiyatına ihtiyaç var.

Karbon yakalama, kullanma ve depolama (CCUS) alanında ise 2020’den bu yana yatırımlar 15 kattan fazla artarak 2025’te 5 milyar doların üzerine çıktı. Bugün CCUS projeleri artık sadece doğal gaz işleme ile sınırlı değil; çimento ve çelik gibi zorlu sektörlere de yayılıyor. Nükleer enerjide de yeni bir dönem kapıda; dünya genelinde 70 GW’lık kapasite inşaat halinde. Çin, nükleer santralleri 6 yıldan kısa sürede inşa ederek standardizasyonun gücünü gösterirken, Avrupa ve Kuzey Amerika’da bu süreler 20 yılın üzerine çıkabiliyor. Küçük modüler reaktörler (SMR) ve nükleer füzyon teknolojileri büyük heyecan yaratsa da ticari ölçekte yaygınlaşmalarının önünde hala ciddi teknik ve maliyet bariyerleri bulunuyor.

ELEKTRİK ŞEBEKELERİNDE TRANSFORMATÖR KRİZİ

Temiz enerjiye geçişin sessiz ama en kritik unsurlarından biri elektrik şebekeleri. Şebekelerin modernizasyonu ve genişletilmesi için vazgeçilmez olan transformatör (trafolar) piyasasında ciddi bir arz sıkışıklığı yaşanıyor. ABD’de bazı transformatör sınıfları için teslimat süreleri 2021’den bu yana üç katına çıkarak 150 haftaya ulaşırken, fiyatlar 2020’den bu yana yüzde 70 oranında arttı. Bu darboğazın temel nedenleri arasında yaşlanan altyapının yenilenmesi, yenilenebilir enerjinin şebekeye entegrasyonu ve yapay zeka ile veri merkezlerinden gelen patlayıcı talep artışı yer alıyor. 2030 yılına gelindiğinde, sadece ABD’deki veri merkezlerinin elektrik talebinin, ülkedeki tüm enerji yoğun imalat sanayiinin toplam talebini aşması bekleniyor. Bakır ve özel çelik fiyatlarındaki artışlar da transformatör maliyetlerini yukarı çekiyor.

STRATEJİK SONUÇLAR VE GELECEK VİZYONU

Rapordan anlaşılacak nokta şu; hükümetlerin endüstriyel stratejilerini belirlerken gerçekçi bir yaklaşım benimsemeleri gerekiyor. Hiçbir ülkenin tüm arz zinciri basamaklarında tek başına rekabet etmesi mümkün değil, bu nedenle akıllı endüstriyel strateji, ölçek ve verimliliğin sonuç verebileceği alanlara odaklanmayı gerektiriyor. Bu yüzden gelişmiş ekonomiler, enerji yoğun aşamaları düşük maliyetli yenilenebilir enerjiye sahip bölgelerle paylaşırken, kendileri daha yüksek katma değerli ve uzmanlaşmış üretim aşamalarına odaklandığında daha verimli bir senaryo elde edilebilir.