YEKA modeli 2025’te yeni fazda

Abdullah Paçal – İstanbul

Türkiye’nin yenilenebilir enerji yatırımlarında “YEKA” (Yenilenebilir Enerji Kaynak Alanları) modeli, son birkaç yılda hem mevzuatta yapılan düzenlemeler hem de yeni yarışmalarla yeniden hız kazandı. 2017’deki ilk büyük ölçekli ihalelerle tanınan model, 2021’de küçük kapasiteli güneş ihaleleriyle (YEKA GES-3) geniş çapta tabana yayıldı; 2022’de rüzgârda YEKA RES-3 yarışmalarıyla devam etti; 2024–2025 döneminde ise hem kural seti güncellendi hem de yeni GES ve RES yarışmaları sonuçlandırıldı. Bu çerçevede en görünür “teslim” örneği, Konya Karapınar’daki 1 GW’lık (YEKA-1) dev güneş santralinin 2023’te tamamlanarak tam kapasite devreye girmesi oldu.

MİNİ YEKA DALGASI: 2021 YEKA GES-3

2021’de düzenlenen YEKA GES-3 ihalelerinde 36 ilde 74 yarışma ile toplam 1.000 MWe kapasite tahsisi yapıldı. İhalelerde oluşan fiyatlar 18,2–32 kuruş/kWh aralığında gerçekleşti ve ağırlıklı ortalama 21,5 kuruş/kWh oldu. Bu “mini YEKA” dalgası, yerli yatırımcı tabanını genişletirken güneş tarafında rekabeti artırdı.

RÜZGARDA YAPILABİLİRLİK ODAĞI: 2022 YEKA RES-3

Rüzgarda 2022’de tamamlanan YEKA RES-3’te ise toplam 850 MWe bağlantı kapasitesi, 20 farklı bağlantı bölgesine 20–80 MWe ölçeklerle dağıtıldı. Sürecin başta 2.000 MW ve 42 bölge olarak planlandığı, sonradan 850 MW ve 20 bölgeye revize edildiği resmî ve sektör kaynaklarında yer alıyor. Böylece daha “yapılabilir” projelerle ihalenin sonuçlanması amaçlandı.

AVRUPA’NIN EN BÜYÜĞÜ KARAPINAR YEKA

2023’te Türkiye’nin şimdiye kadarki en büyük tek sahalı güneş santrali olan Karapınar YEKA, Kalyon Enerji tarafından tamamlanarak üretime geçti. Kurulu güç 1.000 MW düzeyinde ve proje, lisanslı GES’ler arasında açık ara en büyük kapasiteyi temsil ediyor; birçok ulusal-uluslararası analizde de “Avrupa’nın en büyüğü” diye anılıyor.

Ağustos 2025 itibarıyla Avrupa’daki tek sahalı güneş santralleri arasında Türkiye birinci. Konya’daki Karapınar YEKA, 2023’te tamamlanan 1.350 MWp (yaklaşık 1.000 MWac) kapasitesi ve yıllık 3 TWh üretimiyle hala Avrupa’nın en büyüğü. Onu İspanya’da 2022’de devreye giren 590 MW’lık Francisco Pizarro, 2020 tarihli 500 MWp’lik Núñez de Balboa ve 2019’dan beri 494 MWp’lik Mula izliyor. Birleşik Krallık’ta 2025’te tam ticari işletmeye geçen Cleve Hill/Project Fortress 373 MW kapasiteyle ülkesinin rekorunu tutsa da Karapınar’ın oldukça gerisinde; Fransa’daki 300 MW’lık Cestas (2015) ve İspanya’daki 300 MW’lık Talayuela (2021) da benzer biçimde daha küçük kalıyor.

2024, YEKA çerçevesinin kural tarafında kritik değişikliklerin yılı oldu. 11 Mayıs 2024’te 7501 sayılı Kanun’la YEKA yarışmalarında fiyat ve usullerin şartnamede netleştirilmesi dahil önemli düzenlemeler yapıldı. Bunu, 5 Ekim 2024’te Resmî Gazete’de yayımlanan “YEKA Yönetmeliği’nde Değişiklik” izledi; 2016 yönetmeliğindeki “büyük ölçekli” ibaresi kaldırılarak modelin kapsamı genişletildi. Bu güncellemeler, yatırımcı belirsizliğini azaltmaya ve rekabeti artırmaya dönük adımlar olarak ortaya kondu.

YENİ GÜNEŞ PAKETİ: YEKA GES-2024’ÜN ÇERÇEVESİ

Mevzuat güncellemeleriyle eşzamanlı olarak yeni yarışmalar ilan edildi. 4 Kasım 2024’te yayımlanan şartnameyle YEKA GES-2024 toplam 800 MWe kapasiteyi (Konya/Karapınar 385, Karaman 200, Malatya 75, Van 60, Antalya 40, Kütahya 40 MWe) kapsadı. GES-2024 için tavan fiyat 5,50 ABD¢/kWh, taban 3,25 ABD¢/kWh olarak belirlendi; “Serbest Piyasada Satış Süresi” 60 ay (5 yıl) olarak tanımlandı. Ayrıca PTF’nin ilgili dönemde 4,95 ABD¢/kWh’ın altına düşmesi halinde bu taban fiyat uygulanacak; invertörde yerli katkı oranı sağlanırsa alım süresinin ilk 5 yılında fiyata +0,3 ABD¢/kWh ilave edilebilecek. Yerli katkı tablosunda modül için asgari yüzde 75 şartı dikkat çekiyor.

YEKA GES-2024 şartnamesinde invertöre ilişkin düzenleme net. Modül için zorunlu olan yerlilik ve hücre yerli üretimi şartları korunurken, invertörde asgari yerlilik oranı yüzde 51 olarak tanımlanıyor; ancak bu oranı sağlamak zorunlu değil. Buna karşılık, invertörün “Ek-2’de istenilen yerli katkı oranında” kullanılması halinde, Alım Süresi’nin ilk 5 yılında (yani 60 aylık serbest satış döneminden sonraki PPA’nın 1–5. yıllarında) birim elektrik alım fiyatına +0,3 ABD cent/kWh ilave ediliyor. Aynı maddede açıkça “5346 sayılı Kanun kapsamında başkaca yerli ürün desteği uygulanmaz” denilerek, eski YEKDEM yerli aksam ilaveleriyle çakışma ihtimali kapatılıyor. Şartnamenin metninde hem bu prim, hem de invertör için “zorunlu değildir” hükmü yer alıyor; Ek-2 tablosu da invertör için yüzde 51 asgari oranı gösteriyor.

Bu teşviğin uygulanabilmesi için YEKA dosyasında yerli aksam kullanımı “Yerli Malı Belgesi” ve “Yerli Katkı Oranı” ile tevsik ediliyor; belgeler lisans başvurusundan önce idareye sunuluyor ve ön lisans süresinde yerli oran şartlarının sağlandığı doğrulanıyor. Yerli katkı, Yerli Malı Tebliği (SGM 2014/35) usulüne göre hesaplanıyor; pratikte üretici TOBB sistemi üzerinden Yerli Malı Belgesi alırken yerli-ithal girdi maliyetlerini cetvelle beyan ediyor ve Sanayi Sicil/kapasite raporlarıyla destekliyor.

Teknik yönden, YEKA GES-2024 inverter ve diğer aksamın Elektrik Şebeke Yönetmeliği ve kabul mevzuatına uygun olmasını şart koşuyor. Bu çerçevede fotovoltaik santraller için şebeke kodu kriterleri (reaktif güç yeteneği, düşük/ yüksek gerilimde şebekede kalma—LVRT/HVRT—ve güç kalitesi sınırları vb.) geçerli; tesislerin geçici/nihai kabulü de “Elektrik Üretim ve Elektrik Depolama Tesisleri Kabul Yönetmeliği” hükümlerine göre yapılıyor. Böylece invertörün sadece yerlilik primi değil, şebeke uyumu ve kabul şartlarını da karşılaması zorunlu.

RÜZGARDA YENİ TUR: YEKA RES-2024’ÜN KOŞULLARI

Rüzgar tarafında YEKA RES-2024, 28 Ekim 2024’te ilan edilen şartnameyle Edirne, Kırklareli ve Sivas’ta toplam 1.200 MW’lık 5 yarışmayı kapsadı. Şartnameye göre tavan fiyat 5,50 ABD¢/kWh, taban fiyat 3,50 ABD¢/kWh; “Serbest Piyasada Satış Süresi” 72 ay (6 yıl) ve sonrasında 20 yıl boyunca sözleşmede belirlenen birim alım fiyatı geçerli. PTF’nin 4,95 ABD¢/kWh altına inmesi halinde taban korunuyor. Bu düzenek, proje finansmanı için gelir görünürlüğünü artırmayı hedefliyor.

SONUÇLAR VE SÖZLEŞMELER: 2025’İN İLK ÇEYREĞİ

Sahada uygulama tarafına bakıldığında, YEKA RES-2024 yarışmalarının sonuçları 28 Ocak 2025’te açıklandı: 40 şirketten 100 başvuru geldi, 1.200 MW’lık 5 ihaleyle yaklaşık 1,2 milyar dolarlık yatırımın önü açıldı. Ardından 11 Mart 2025’te düzenlenen törende kazananlarla sözleşmeler imzalandı ve 72 aylık serbest satış dönemi resmen başladı; yarışmalar toplam 119,6 milyon dolar katkı payı yarattı.

GERÇEKLEŞME HIZI VE RİSKLER

Bütün bu ivmeye karşın, özellikle rüzgâr YEKA’larında “tahsis edilen kapasitenin gerçekleşmeye dönüşme hızı” sektörün dikkatle izlediği bir madde. Bağımsız analizlere göre 2024 sonu itibarıyla YEKA kapsamında rüzgârda tahsis edilmiş 2,9 GW kapasitenin yalnızca yaklaşık 301 MW’ı işletmeye girebildi; 2017 tarihli 1 GW’lık YEKA RES-1 ise 2024’te tamamen iptal edildi. Yeni şartnamelerdeki serbest satış dönemleri, taban fiyat kalkanı ve yerlilik mimarisi bu soruna yanıt verme iddiası taşıyor.

GENEL RESİM VE SONRAKİ ADIMLAR

Genel resim şu: 2021–2025 arasında YEKA, mini ihalelerle yerli yatırımcı havuzunu genişletti, Karapınar gibi sembol projeler tamamlandı ve 2024–2025 mevzuat setiyle fiyatlama/gelir çerçevesi netleştirildi. 2025’in ilk çeyreğinde RES-2024 sözleşmelerinin imzalanmış olması, portföyün inşaat aşamasına geçeceğine işaret ediyor. Şimdi kritik soru, bu projelerin öngörülen 60–72 aylık takvimler içinde sorunsuz ilerleyip ilerlemeyeceği; sahada izin süreçleri, şebeke bağlantıları, finansman ve yerlilik tedarik zincirinin eşgüdümü belirleyici olacak.

KÜRESEL YENİLENEBİLİR İHALE MODELLERİNİN GENEL ÇERÇEVESİ

Türkiye’deki YEKA yaklaşımına benzer biçimde, dünyada da kapasitenin yarışmayla tahsisi, uzun vadeli gelir güvencesi ve yerli sanayi şartlarının birlikte kurgulandığı modeller yaygınlaşıyor. Ülkeler, yatırımların finansmanında öngörülebilirlik sağlamak için ya iki taraflı fark sözleşmeleriyle (CfD) fiyatı band içine alıyor ya da tek alıcıya uzun vadeli alım anlaşmalarıyla (IPP/PPA) proje gelirlerini garanti altına alıyor. Denizüstü rüzgar gibi alanlarda ise deniz sahası kiralama ve ardından üretim lisansına geçen iki aşamalı kurgu öne çıkıyor.

AVRUPA BİRLİĞİ: STANDARTLAŞAN “İKİ TARAFLI CFD” ÇİZGİSİ

AB elektrik piyasası reformu, üye ülkelere rüzgâr ve güneşte iki taraflı CfD’yi esas alan ihaleler önermekte; bu sayede piyasa fiyatı düşünce üretici korunurken yükselince tüketici lehine geri ödeme mekanizması çalışıyor. Komisyon kılavuzları, fiyat dışı kriterlerin (tedarik zinciri sağlamlığı, yerli üretim katkısı, sürdürülebilirlik) puanlamaya nasıl entegre edileceğini tarif ediyor. Bu çerçeve, YEKA’daki “yerlilik ve sanayi politikası” boyutuna içerik olarak benziyor.

BİRLEŞİK KRALLIK: CFD PROGRAMI VE DÜZENLİ TAHSİS TURLARI

BK’de 2014’ten beri uygulanan CfD programı, her yıl tekrarlanan tahsis turlarıyla rüzgar ve güneşte büyük kapasite kazandırıyor. Offshore rüzgarda 2023’te yaşanan katılım sorununun ardından tavan fiyatlar güncellendi ve 2024–2025’te sonuçlanan turlarda rekabet geri geldi. Model, yatırımcıya bankacılık açısından net “strike price” sinyali verirken, kamuya fiyat yükselişlerinde iade sağlıyor.

ALMANYA: FEDERAL DÜZEYDE SIK ARALIKLI GES/RES İHALELERİ

Bundesnetzagentur, yıl içinde birçok turla yer tipi GES ve kara rüzgarını ihale ediyor. Tavan fiyat ayarlamaları ve artırılan yıllık hedeflerle 2024–2025’te ihaleler aşırı talep gördü; oluşan teklifler çoğu turda tavanın altında kaldı. Sürekli takvim, izin süreçlerinin hızlandırılması ve şebeke yatırımlarıyla birlikte yatırım iştahını canlı tutuyor.

İSPANYA: REER ÇERÇEVESİ VE PİYASA DİNAMİKLERİ

İspanya 2020 sonrası REER rejimiyle ihaleleri yeniden kurguladı. 2021–2023 arasında bazı turlarda katılım sınırlı kaldı ve yüksek spot fiyat döneminde kimi kazananlar sabit retribüsyonu tercih etmedi. Buna karşın hükümet, uzun vadeli gelir güvenliği sağlayan bu şemayı sürdürerek 2030 hedeflerine ilerliyor. Model, fiyat sinyali ile piyasa davranışları arasındaki dengeyi yönetmeye çalışıyor.

ABD: BOEM İLE DENİZ SAHASI KİRALAMASI, KARADA IRA VERGİ TEŞVİKLERİ

ABD’de denizüstü rüzgarda BOEM, yükselen saat açık artırmasıyla deniz sahalarını kiralıyor; çevresel ve yerel içerik kriterleri ihale tasarımına dahil ediliyor. Karasal RES/GES tarafında ise ülke genel bir CfD uygulamıyor; bunun yerine Enflasyon Azaltım Yasası (IRA) ile yatırım ve üretim vergi kredileri, “yerli içerik” ve “işgücü standartları” bonuslarıyla yükseltiliyor. Bu kombinasyon, alan tahsisi + vergi kredileri üzerinden gelir görünürlüğü sağlıyor.

HİNDİSTAN: SECI İHALELERİ VE YERLİ İÇERİK (DCR) ZORUNLULUĞU

Hindistan’da SECI ve Enerji Bakanlığı (MNRE) rüzgâr, güneş, hibrit ve “gün boyu/RTC” ihalelerini düzenliyor. Uzun vadeli güç satış anlaşmaları (PSA) kamu ve özel alıcılara yayılırken, CPSU Faz-II çerçevesinde hücre ve modülde yerli içerik (DCR) zorunluluğu uygulanıyor. Bu yapı, hem en düşük fiyat rekabetini sürdürüyor hem de yerli üretim zincirini korumalı bir kulvarda büyütüyor.

GÜNEY AFRİKA: REIPPPP İLE ŞEFFAF IPP YARIŞMALARI

2011’den bu yana süren REIPPPP, “tercih edilen teklif sahipleri”ni ilan eden, bankaların yakından izlediği bir ihale standardı oluşturdu. 2024–2025’te yeni pencereler (BW7) ve iletim odaklı çağrılar, arz güvenliğini güçlendirme hedefiyle ilerliyor. Uzun soluklu takvim ve sözleşme şablonlarının öngörülebilirliği, modelin başarısının temel unsuru.

BİRLEŞİK ARAP EMİRLİKLERİ VE SUUDİ ARABİSTAN: IPP + UZUN VADELİ PPA

BAE’de Dubai’nin MBR Güneş Parkı, DEWA’nın fazlar halindeki IPP ihaleleriyle büyüdü; tek alıcıya uzun süreli PPA yapısı düşük fiyatları mümkün kıldı. Suudi Arabistan’da SPPC’nin yürüttüğü NREP turları, 2024–2025’te artan kapasiteyle yeni rekor tekliflere sahne oldu. Her iki ülkede de alan tahsisi ve uzun dönemli alım, finansman maliyetini düşürürken yerlilik/millileşme kriterleri giderek daha görünür hale geliyor.

FAS: MASEN ÖNDERLİĞİNDE PV-CSP HİBRİT VE DEPOLAMA

Fas’ın NOOR programı, PV ve CSP’yi depolama ile hibritleyen ihalelerle tanınıyor. Noor Midelt gibi projelerde akşam saatlerinde arz güvenliğini hedefleyen depolama gereklilikleri, salt “en düşük fiyat” yaklaşımının ötesinde “esneklik değeri”ni ihale tasarımına taşıyor. Bu boyut, YEKA’da hibrit ve depolama opsiyonlarına benzer bir yönelim.

ŞİLİ: CNE ÜZERİNDEN BLOK ENERJİ TEDARİK İHALELERİ

Şili, düzenlemeye tabi müşterilerin ihtiyacını tek santral bazlı değil, “enerji blokları” için uzun dönem ihalelerle karşılıyor. Gün içi teslimat dilimlerine bölünmüş, fiyat riskini ve arz güvenliğini aynı anda yöneten bu tasarım, teknoloji nötrlüğü koruyarak portföy bazlı rekabeti teşvik ediyor.

AVUSTRALYA: CAPACITY INVESTMENT SCHEME (CIS) İLE GELİR BANTLI MODEL

Avustralya’nın CIS programı, rüzgar-güneş ve depolama için ihaleler yoluyla gelir alt-üst bandı (“underwriting”) sağlıyor. Piyasa fiyatı düşünce bütçeden destek, yükselince kamuya iade mantığı CfD’ye benzer çalışıyor. 2025 itibarıyla programın kapsamı genişletilirken batarya ve sanal santral (VPP) projeleri ilk turlarda ön plana çıktı.

EĞİLİMLER VE YEKA İLE KARŞILAŞTIRMALI DEĞERLENDİRME

Küresel tasarımlarda üç ortak çizgi belirginleşiyor: iki taraflı CfD ile gelir güvencesi; tek alıcıya uzun dönemli PPA/IPP ihaleleri; denizüstünde alan kiralaması gibi iki aşamalı modeller. Fiyat dışı kriterler, yerlilik ve tedarik zinciri dayanıklılığı giderek daha fazla puanlanıyor. Türkiye’nin YEKA mimarisi, saha tahsisi + yarışma + yerlilik kombinasyonuyla bu küresel eğilimlerle aynı ailede yer alıyor; son yıllarda AB’nin CfD standardı ve ABD’nin vergi kredisi-yerli içerik bonusları gibi araçlar, YEKA’daki yerli sanayi ve gelir görünürlüğü hedefleriyle aynı amaca farklı enstrümanlarla hizmet ediyor. Bu nedenle, 2025 sonrası dönemde Türkiye’nin de ihalelerde fiyat dışı kriterleri ve esneklik/depolama değerini daha belirgin puanlayan bir çerçeveye doğru evrilmesi beklenebilir.

DENİZÜSTÜ HEDEFİ: ADAY YEKA SAHALARI

Denizüstü (offshore) rüzgarda ise 2023’ten bu yana Bandırma (1.111 km²), Bozcaada (299 km²), Gelibolu (75,6 km²) ve Karabiga (410 km²) açıkları “Aday YEKA” ilan edilerek resmi sürece alındı. 2024 boyunca bölge ajansları ve sektör örgütleri, 2035’e kadar 5 GW denizüstü RES hedefi doğrultusunda bu sahalara ilişkin ön hazırlık ve ölçüm gündemini canlı tuttu. Bu başlık, 2025–2030 döneminde YEKA gündeminin en stratejik kalemlerinden biri olmaya aday.