Enerji Dar Geçitlerinde Asimetrik Savaş: Hürmüz Krizi ve Jeoekonomik Maliyet Stratejisi

Sabancı Üniversitesi IICEC – Dr. Mehmet Doğan Üçok

Hürmüz Boğazı’nda yaşanan kriz, çağdaş savaşların yalnızca askeri cephelerde değil, küresel ekonominin kırılgan altyapıları üzerinden de yürütüldüğünü gösteren çarpıcı bir örnektir. Küresel enerji ticaretinin dar deniz geçitlerine olan yapısal bağımlılığı, askeri kapasitesi görece sınırlı aktörlere dahi küresel ölçekte stratejik etki üretme imkânı vermektedir. Bu bağlamda İran’ın izlediği çizgi, doğrudan askeri üstünlük arayışından ziyade enerji akışlarını ve deniz ticaretini hedef alan jeoekonomik bir maliyet üretme stratejisi olarak okunabilir.

Hürmüz Boğazı’nın stratejik önemi, buradan geçen enerji akışlarının ölçeğinde somutlaşmaktadır. ABD Enerji Enformasyon İdaresi’nin 2025 tarihli değerlendirmesine göre boğazdan günlük yaklaşık 20 milyon varil petrol ve petrol ürünü geçmektedir. Bu akış, küresel petrol tüketiminin yaklaşık beşte birine ve dünya deniz yoluyla taşınan petrol ticaretinin dörtte birinden fazlasına karşılık gelmektedir. Bununla birlikte, küresel LNG ticaretinin yaklaşık %20’si de Hürmüz’den geçmektedir. Boğazdan geçen petrol ve kondensatın %84’ü, LNG’nin ise %83’ü Asya pazarlarına yönelmektedir (EIA, 2025).

Krizin etkisi yalnızca petrol ile sınırlı kalmamış; Hürmüz üzerinden gerçekleşen LNG akışlarında da yaklaşık %20’lik bir daralma meydana gelmiştir. Katar ve Birleşik Arap Emirlikleri kaynaklı LNG arzında günlük 300 milyon metreküpü aşan kayıplar, gaz piyasalarında da eş zamanlı bir sıkışma yaratmıştır (IEA, 2026). IEA verileri, LNG tarafındaki kırılganlığın yapısal olduğunu göstermektedir: 2025 yılında Hürmüz’den 110 bcm’nin üzerinde LNG geçmiş; Katar LNG ihracatının yaklaşık %93’ü ve BAE ihracatının %96’sı bu hat üzerinden taşınmıştır. Bu hacimlerin piyasaya ulaştırılmasında işlevsel bir alternatif güzergâh bulunmaması, boğazdaki kesintinin gaz piyasaları açısından sert sonuçlar doğurabileceğini ortaya koymaktadır.

Hürmüz’de yaşanan kesinti, yalnızca küresel enerji güvenliğini değil, özellikle Çin, Hindistan, Japonya ve Güney Kore gibi Körfez kaynaklı arz bağımlılığı yüksek büyük ithalatçıların enerji güvenliğini de doğrudan etkilemektedir. Petrol akışlarında telafi kapasitesinin ise oldukça sınırlı olduğu görülmektedir. Hürmüz’ü baypas edebilecek operasyonel alternatif ham petrol ihracat kapasitesi Suudi Arabistan’ın Kızıldeniz’e uzanan Doğu-Batı hattı ve BAE’nin Fujairah bağlantısında bulunmaktadır ve bunun kullanılabilir kısmı yaklaşık 3.5–5.5 milyon varil/gün düzeyinde kalmaktadır (IEA, 2026). Bu miktar, boğazdan geçen toplam hacmin oldukça altında olduğundan, uzun süreli bir aksamanın yalnızca sevkiyat rotalarının değiştirilmesiyle absorbe edilmesi mümkün görünmemektedir.

Doğu-Batı hattının ulaştığı Kızıldeniz çıkışı ise Bab el-Mandeb ekseni ve Husi tehdidi nedeniyle güvenlik risklerine açıktır. Bu nedenle Hürmüz’de aylara yayılacak bir kesinti, yalnızca lojistik bir yeniden yönlendirme sorununun ötesinde; alternatif koridorların da güvenlik ve kapasite sınırlarına çarptığı çok katmanlı bir arz şoku olarak karşımıza çıkmaktadır.

Bu çerçevede ABD ve İsrail’in İran’a yönelik askeri operasyonlarının etkisi, yalnızca bölgesel güç dengeleriyle sınırlı kalmamakta; enerji arzı, deniz ticareti ve risk fiyatlaması üzerinden küresel ekonomi üzerinde de hissedilmektedir. Operasyonların açık hedefleri arasında İran’ın nükleer ve balistik kapasitesini zayıflatmak yer alırken, daha dolaylı bir beklenti olarak İran iç siyasetinde çözülme ya da rejim içi kırılma ihtimali de öne çıkmıştır. Ancak zorlayıcı hava gücüne dayanan kampanyaların tek başına kalıcı siyasi sonuç üretme kapasitesi literatürde tartışmalıdır. Üstelik bu tür saldırılar kimi zaman hedef ülkede siyasal çözülme yerine “bayrak etrafında kenetlenme” (rally-around-the-flag) etkisini güçlendirmektedir.

İran içinde beklenen ölçekte bir siyasal kırılmanın ortaya çıkmaması halinde, çatışmanın stratejik mantığı da değişmektedir. Bu durumda Tahran açısından rasyonel seçenek, savaşı doğrudan konvansiyonel askeri dengede sürdürmek yerine, rakiplerinin daha hassas olduğu alanlara kaydırmaktır. Bu noktada enerji akışlarının yoğunlaştığı deniz hattı, çatışmanın ekonomik etkilerini büyüten başlıca kaldıraç işlevi görmektedir. Burada izlenen strateji, askeri açıdan daha güçlü rakiple simetrik bir hesaplaşmaya girmek yerine, enerji piyasalarını, sigorta maliyetlerini, sevkiyat akışlarını ve küresel risk algısını hedef alan asimetrik bir maliyet yükleme mantığına dayanmaktadır.

ABD ve İsrail’in İran’a yönelik saldırılarının ardından İranlı yetkililerin Hürmüz Boğazı’nın kapatıldığını ve geçmeye çalışan gemilerin hedef alınabileceğini açıklaması krizi hızla enerji güvenliği eksenine taşımıştır. Bu gelişmenin ardından bölgedeki enerji altyapısında zincirleme kesintiler yaşanmış ve enerji piyasaları hızla tepki vermiştir. Ortaya çıkan kesinti, yalnızca bölgesel bir aksama değil; IEA’ya göre enerji piyasası tarihinde kaydedilen en büyük arz şoklarından birine karşılık gelmektedir.

Hürmüz üzerinden geçen akışların neredeyse durma noktasına gelmesi, küresel enerji piyasalarında arz, sevkiyat ve fiyatlama mekanizmalarının aynı anda baskı altına girmesine yol açmıştır. Artan jeopolitik riskler karşısında Brent petrolün varil fiyatı kısa süre içinde 119 dolar seviyesine kadar yükselmiş, ardından kısmen geri çekilmiştir. Nitekim savaşın başlamasından kısa süre sonra Brent petrol fiyatlarının yaklaşık %55 oranında artması ve Avrupa doğal gaz fiyatlarının (TTF) %85’e varan yükseliş göstermesi, enerji akışlarının kesintiye uğramasının doğrudan fiyatlama mekanizmaları üzerinden küresel ekonomiye nasıl yansıdığını açık biçimde ortaya koymaktadır (IEA, 2026). Ancak, fiyatların kısmen gerilemesi jeopolitik riskin ortadan kalktığı anlamına gelmemektedir.

Baskı yalnızca doğalgaz ve ham petrol arzıyla sınırlı değildir. IEA’ya göre Körfez bölgesi 2025 yılında küresel piyasalara yaklaşık 3.3 milyon varil/gün rafine petrol ürünü ve 1.5 milyon varil/gün LPG ihraç etmiştir. Ancak saldırılar ve ihracat darboğazı nedeniyle bölgede 3 milyon varil/günün üzerinde rafinaj kapasitesi devre dışı kalmıştır. Bu durum, dizel ve jet yakıtı gibi orta distilat piyasalarında arz baskısını daha da artırmaktadır.

Krizin büyüklüğü uluslararası enerji güvenliği mekanizmalarını da harekete geçirmiştir. Uluslararası Enerji Ajansı üyesi ülkeler, Orta Doğu’daki savaşın petrol piyasalarında yarattığı arz şokunu dengelemek amacıyla tarihin en büyük koordineli petrol stok salımlarından birini gerçekleştirerek yaklaşık 400 milyon varil petrolü piyasaya sunma kararı almıştır (IEA, 2026).
Bu stratejik bağlamda İran’ın en etkili araçları, yüksek maliyetli konvansiyonel güç unsurlarından çok, düşük maliyetli fakat yüksek bozucu etkiye sahip asimetrik sistemlerdir. Deniz mayınları, insansız hava araçları, seyir füzeleri, kamikaze sürat tekneleri (USV) ve kıyıdan gemisavar kapasite; Hürmüz gibi dar, yoğun ve risk algısına son derece duyarlı bir geçitte çarpan etkisi yaratabilir. Böyle bir ortamda, gemilerin fiilen vurulmasından daha önemlisi, vurulma ihtimalinin ticari kararları etkilemesidir. Asimetrik harp tam da bu noktada başarı üretir: rakibini askeri olarak yenmekten ziyade, onun ekonomik ve siyasi maliyetlerini sürdürülemez hale getirmek.

Bu nedenle İran’ın stratejisi yalnızca deniz trafiğini yavaşlatma girişimi olarak değil, daha geniş bir yatay tırmanma (horizontal escalation) biçimi olarak değerlendirilebilir (Foreign Affairs, 2026). Çatışma askeri cepheden ekonomik cepheye, oradan da diplomatik ve siyasi baskı alanına taşınmaktadır. Enerji ithalatçısı ülkeler üzerindeki baskı arttıkça, savaşın maliyetleri çatışmanın doğrudan tarafları dışındaki devletler tarafından da hissedilecek; bu da uluslararası kamuoyunda savaşın sürdürülebilirliği konusunda yeni sorgulamalar doğurabilecektir.

Böylece İran, doğrudan askeri zafer elde etmese bile, rakiplerinin stratejik serbestisini daraltmayı ve uluslararası destek tabanını aşındırmayı hedefleyebilir. NATO üyesi ülkelerin Hürmüz Boğazı’nın askeri güç kullanarak açılması konusunda ABD’ye destek vermeyi reddetmesi bu bağlamda değerlendirilebilir.

Yaşanmakta olan enerji krizinin küresel ekonomi bakımından ikinci düzey etkileri de önemlidir. Enerji fiyatlarındaki sert artışlar, petrol ihracatçısı ülkeler için kısa vadeli gelir artışı yaratabilirken, özellikle enerji ithalatına bağımlı ülkeler açısından enflasyon, cari açık ve büyüme baskısı üretir. Ancak etkiler bununla sınırlı değildir. Küresel üre ticaretinin %30’dan fazlası, amonyak ve fosfat ticaretinin yaklaşık %20’si ve deniz yoluyla taşınan kükürdün yaklaşık yarısı Hürmüz üzerinden gerçekleşmektedir (IEA, 2026). Bu durum, boğazdaki bir kesintinin yalnızca enerji fiyatlarını değil, gübre maliyetlerini, gıda güvenliğini ve hatta bakır, nikel ve çinko gibi minerallerin işlenmesinde kullanılan ara girdileri de etkileyebilecek çok katmanlı bir tedarik baskısı yaratabileceğini göstermektedir.

Sonuç olarak Hürmüz Boğazı’nda yaşananlar, modern enerji sisteminin dar jeopolitik geçitlere bağımlılığını görünür kılan kritik bir stres testidir. İran’ın yaklaşımı, klasik anlamda askeri zafer arayışından ziyade, enerji akışlarını sürekli risk altında tutarak rakiplerine ve daha geniş uluslararası sisteme maliyet yükleme stratejisine dayanmaktadır. Bu yönüyle Hürmüz krizi, askeri açıdan daha zayıf aktörlerin küresel ekonominin kırılgan düğüm noktalarını hedef alarak stratejik etki üretebildiği yeni bir “stratejik dar geçit savaşı” (chokepoint warfare) örneği olarak karşımıza çıkmaktadır.

Not: Bu yazıda ifade edilen görüşler yazara aittir ve IICEC’in kurumsal görüşünü yansıtmaz.