Devletler, bugün enerji krizlerine ne kadar hazır?

Mehmet Ekici – İstanbul

Enerji güvenliği, 1970’lerdeki OPEC kaynaklı petrol krizlerinden bu yana ulusal hükümetlerin en öncelikli gündemlerinden biri olmayı sürdürüyor. Ülkeler, jeopolitik ve siyasi gelişmelere karşı oldukça kırılgan bir enerji tedariğinin ceremelerini çektiklerini ve artık değişim vakti olduğunu düşünüyor. Ancak Uluslararası Enerji Ajansı (IEA), 10 Temmuz 2025 tarihinde yayınladığı analizde, geçmişin dar kapsamlı yakıt krizlerinin yerini bugün daha karmaşık, çok boyutlu ve eşzamanlı risklere bıraktığını vurguluyor. Enerji sistemlerinin dijitalleşmesi, iklim değişikliği kaynaklı ekstrem hava olayları, kritik minerallere bağımlılık ve küresel tedarik zincirlerindeki kırılganlıklar, artık sadece bir tür enerji kaynağını değil, sistemin tamamını tehdit ediyor. Peki, hükümetler bu yeni tehdit ortamına ne kadar hazırlıklı?

IEA’nın değerlendirmelerine göre, birçok ülke özellikle petrol ve gaz arz güvenliği konusunda son kırk yılda kayda değer adımlar attı. Ancak enerji güvenliğini artık sadece arz-talep dengesiyle değil, sistemik kırılganlıklarla birlikte ele almak gerekiyor. IEA uzmanları, bu nedenle enerji güvenliği kavramının kapsamının genişletilmesi gerektiğine dikkat çekiyor.

PETROL VE GAZDA GÜÇLÜ ADIMLAR, ANCAK TÜM DÜNYA AYNI HIZDA DEĞİL

Enerji güvenliğinde ilk büyük reform, 1970’lerdeki OPEC krizlerinden sonra geldi. 1974’te kurulan IEA’nın temel misyonlarından biri de üye ülkelerin en az 90 günlük net petrol ithalatına denk gelen stratejik rezervler tutmasını zorunlu hale getirmekti. O dönemde bu sistem yalnızca sınırlı sayıda ülkeyi kapsarken, bugün dünya genelinde 61 ülke petrol stoklaması yapıyor ve bu ülkelerin 42’si net petrol ithalatçısı. 1975’te küresel petrol ithalatının yalnızca yüzde 35’i stratejik rezerv kapsamındayken, bu oran bugün yüzde 98’e ulaştı.

Doğal gazda ise gelişmeler görece daha yavaş ilerledi. 2015 yılında küresel gaz ithalatının yalnızca yüzde 11’i stratejik rezervlerle destekleniyordu. Bu oran 2025’te yüzde 32’ye çıktı. Özellikle Rusya-Ukrayna savaşı sonrasında Avrupa’da ve Asya’da bu alanda somut adımlar atıldı. Avrupa Birliği, üye ülkelere depolama tesislerinin her yıl yüzde 90 oranında doldurulmasını zorunlu hale getirdi. Japonya, ani LNG arz kesintilerine karşı “Stratejik Tampon LNG” sistemi kurdu. Bununla birlikte, gelişmekte olan birçok ülke halen gaz güvenliği açısından ciddi risklerle karşı karşıya.

Enerji güvenliği yalnızca arz güvenliğiyle sınırlı değil. 2010’dan bu yana enerji verimliliği politikaları da bu alanın merkezine yerleşmiş durumda. Bugün yaklaşık 130 ülke enerji verimliliğine dair zorunlu veya teşvik edici düzenlemeler uyguluyor. Bu politikaların kapsadığı enerji talebi oranı, küresel toplamın yüzde 15’ine yaklaşmış durumda. Ayrıca enerji kaynak çeşitliliği de artıyor. 2010’dan bu yana 20 ülke, elektrik üretim portföyünü dönüştürmek üzere yeni politikalar hayata geçirdi. Böylece enerji karışımı içindeki fosil yakıt payı düşerken, yenilenebilir kaynakların sistemdeki ağırlığı artıyor. Bu durum, birçok ülkenin artık tek bir kaynağa veya tedarikçiye bağımlı olmadan daha esnek bir sistemle ilerlemesini sağlıyor.

ENERJİ GÜVENLİĞİNE KARŞI YENİ TEHDİTLER

Enerji güvenliğinde en dikkat çekici risk alanlarından biri siber saldırılar. Enerji sistemlerinin dijitalleşmesi, otomasyonun artması ve internet üzerinden birbirine bağlanması, enerji altyapılarını hedef haline getiriyor. IEA verilerine göre, 2024 yılında dünya genelindeki enerji tesislerine haftalık ortalama 1.500 siber saldırı düzenlendi. Bu rakam, dört yıl öncesine göre yaklaşık üç kat artış anlamına geliyor. Devletlerin siber güvenlik kapasiteleri gelişse de saldırı yüzeyinin genişlemesi, enerji güvenliğinde yeni bir kırılganlık yaratıyor.

Bir diğer risk alanı ise dönüşümün temelinde yer alan kritik mineraller. Lityum, nadir toprak elementleri gibi hammaddelere olan talep, enerji teknolojilerindeki değişimle birlikte hızla arttı. Bu maddelerin çıkarıldığı ve işlendiği ülkelerin sayısının sınırlı olması, yeni bir jeopolitik bağımlılık ilişkisi doğuruyor. IEA’nın başlattığı “Gönüllü Kritik Mineraller Güvenlik Programı”, ülkeleri tedarik güvenliği konusunda daha şeffaf ve iş birliğine dayalı stratejilere yönlendirmeyi amaçlıyor. 2020 yılında yalnızca 200 civarında olan bu alandaki politika sayısı, 2025 itibarıyla 600’ü aşmış durumda.

İklim krizinin enerji güvenliği üzerindeki etkileri de giderek daha belirgin hale geliyor. Kuraklıklar, aşırı sıcaklar, fırtınalar ve seller enerji üretimini, iletim hatlarını ve altyapıyı doğrudan etkiliyor. Son yıllarda enerji iletim hatlarında büyük kesintilerin önemli bir kısmı, iklim kaynaklı ekstrem olaylardan kaynaklandı. Bu durum, enerji güvenliğinin artık yalnızca jeopolitik değil, aynı zamanda ekolojik bir boyuta da sahip olduğunu gösteriyor. Bu riski dikkate alan 55’ten fazla ülke, doğa olaylarına karşı dayanıklılığı artırmak üzere yeni finansman mekanizmaları ve altyapı projeleri geliştirmeye başladı.

Geçmişe kıyasla enerji güvenliğine dair daha kapsamlı, çeşitlendirilmiş ve entegre politikalar yürütülüyor. Enerji güvenliği artık tek bir kriz anına karşı hazırlanmakla değil, sistemin tüm bileşenlerine yönelik esnek, önleyici ve çok katmanlı çözümlerle mümkün. Bu da yalnızca ulusal planlamalarla değil, bölgesel ve küresel iş birlikleriyle başarılabilir.